Doimiy charchoq va chanqoq hissi… Ayrim insonlar aynan mana shunday ko‘ngilsiz holatlardan aziyat chekishayotganini bot-bot aytishadi. Nafaqat chanqash, balki tez-tez och qolish ham aynan siz va biz taxmin qilayotgan kasallik – qandli diabetga xos alomatlardandir. Xalqaro diabet federatsiyasi maʼlumotlariga ko‘ra, bugungi kunda 20 yoshdan 79 yoshgacha bo‘lgan insonlarning har o‘n nafaridan bittasiga qandli diabet tashxisi qo‘yilgan. Bu esa butun dunyo bo‘yicha 537 milliondan ko‘proq odam degani. Xayratlanarlisi, qandli diabetga chalingan insonlarning yarmidan ko‘pi dastlab o‘z kasalliklari haqida bilishmaydi. Chunki ilk bosqichda uning alomatlari deyarli sezilmaydi, xavotirli belgilari paydo bo‘lganda esa ko‘pchilik bemorlar uni haddan ziyod ishlash, infeksiyalar yoki stress taʼsiri bilan adashtirishadi. Mutaxassis bilan kechadigan navbatdagi suhbatimiz aynan qandli diabet mavzuida bo‘ladi.
Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm viloyati filiali diabetik nefropatiya bo‘limi mudiri Hulkaroy Sobirova bizning bu boradagi savollarimizga javob beradi.
–Hulkaroy Ibrohimovna, aytingchi qandli diabetning yuzaga kelishiga qanday omillar sabab bo‘ladi?
– Qayd etish joizki, qandli diabet asosiy energiya manbai hisoblanmish glyukozaning hujayralarga kirmasligi bilan kechadigan kasallik bo‘lib, ushbu xastalik yuzaga kelganda organizmda metabolik jarayonlar noto‘g‘ri ishlay boshlaydi. Natijada insulin darajasi pasayadi va qonda shakar miqdori oshadi. Uning paydo bo‘lishi organizmda insulinning ishlash tartibi buzilishi yoki insulin ishlab chiqarishning yetishmasligi bilan bog‘liq.
Qandli diabetning yuzaga kelishiga bir nechta omillar sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, agar oilada diabetga chalinganlar bo‘lsa, genetik jihatdan keyingi avlodlarga o‘tishi kuzatiladi. Shundan kelib chiqib aytish kerakki, irsiy omillar insonning diabetga chalinish ehtimolini oshiradi. Bundan tashqari, ortiqcha vazn va semizlik diabetning ikkinchi turiga yaʼni insulinga qarshilikka olib kelishi mumkin. Semizlik insulinga nisbatan javob berishni pasaytiradi. Shuningdek, jismoniy harakatning kamligi yoki jismoniy faollikning yetishmasligi, shakarli va yog‘li oziq-ovqatlarni ortiqcha isteʼmol qilish, yuqori darajadagi qon bosimi va organizmda xolesterin miqdorining ortib ketishi, ayniqsa, kamqonlik va stress metabolizmga taʼsir ko‘rsatib, diabetning paydo bo‘lishini osonlashtiradi.
Ushbu omillar shaxsning rivojlanishi va yoshiga qarab farqlanishi mumkin. Diabetning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarzi, jismoniy faoliyat va ovqatlanish muhim ahamiyatga ega.
– Ko‘pgina endokrinologlar qandli diabet xastaligiga chalingan bemorlarga parhez tutishni tavsiya qiladilar. To‘g‘ri, bu maʼlum muddat qondagi qand miqdorini meʼyorlashtiradi. Biroq, ushbu usul muammoning to‘liq yechimi bo‘la oladimi?
– Parhez, albatta, diabetni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi va qondagi qand miqdorini meʼyorlashtirishga yordam beradi. Ammo, faqatgina uning o‘zi diabetning to‘liq yechimini taʼminlamaydi. Parhez diabetni boshqarishning muhim qismi bo‘la oladi, aniqroq aytganda, u qon shakarini barqaror saqlashda, insulinni samarali ishlashiga yordam beradi. Masalan, uglevodlarning kam ishlatiladigan manbalari, jismoniy faollik va oziq-ovqatlardan to‘g‘ri tanlov qila olish diabetni boshqarishga yordam beradi. Shuningdek, maxsus parhez diabetga chalingan bemorlar uchun kam yog‘li, kam shakarli va muvozanatli ovqatlanishni o‘z ichiga oladi.
Diabetni boshqarish uchun kompleks yondoshuv kerak, yaʼni parhez, jismoniy faollik, davolash, jumladan, dori vositalari yoki insulin terapiyasi va doimiy tibbiy kuzatuv zarur. Parhez yordamchi vosita bo‘lib, diabetning davosi bo‘lmasada, uning asoratlarini kamaytirishga va bemorning holatini yaxshilashga yordam beradi.
– Respublika ixtisoslashtirilgan endokrinologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi Xorazm viloyati filialida qandli diabetni samarali davolash bo‘yicha qanday chora-tadbirlar olib borilmoqda?
– Filialimizda qandli diabet va uning asoratlarini davolashda bir qator samarali chora-tadbirlaramalga oshirmoqda. Ushbu amaliy harakatlar umumiy qandli diabetning 1-va 2-turi, shuningdek, diabet bilan bog‘liq asoratlarni kamaytirishga qaratilgan. Jumladan, qandli diabetni erta aniqlash uchun skrining tadbirlari olib borilmoqda Bu, ayniqsa, 45 yoshdan oshgan va yuqori xatar ostida bo‘lgan shaxslarda diabetni erta aniqlash va vaqtida davolash imkonini beradi.
Bundan tashqari, Xorazm filialida qandli diabetni davolashda individuallashtirilgan yondashuvlar qo‘llaniladi. Har bir bemorning yoshi, jinsi va holatga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, dorivor va diyetoterapiya usullarini belgilanadi.
Qandli diabetning birinchi va insulinga tayanadigan ikkinchi turini davolashda insulin terapiyasidan keng foydalaniladi. Xorazm filialida insulin dozasini belgilashda zamonaviy usullar, jumladan, kontinual glyukoza monitoringi va insulin nasoslari kabi zamonaviy texnikalar qo‘llanilib kelinmoqda. Davolash jarayonida diabetni boshqarishning har xil yo‘llari, jumladan, fizioterapiya, yo‘l-yo‘riqlar va psixologik yordamni ham o‘z ichiga olgan reabilitatsiya tadbirlari o‘tkazilmoqda.
Shuningdek, ayni kunlarda filialimiz tomonidan qandli diabetning asoratlariga qarshi kurashish va ularni profilaktika qilishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu, jumladan, nefropatiya, neyropatiya va retinopatiya kabi asoratlarning oldini olish va ularni davolashga qaratilgan tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Filialimizda qandli diabetga qarshi yangi dori-darmonlar va davolash usullarini tekshirish hamda tadqiq qilish ishlari ham tizimli ravishda olib borilmoqda. Bu yerda faoliyat ko‘rsatuvchi yuqori malakaga ega bo‘lgan, tajribali shifokor-mutaxassislarning barchasi qandli diabetni davolash bo‘yicha zamonaviy va samarali chora-tadbirlarning keng ko‘lamda amalga oshirilishini taʼminlashga intilib kelmoqdalar.
-Maroqli va mazmunli suhbat uchun sizga tashakkur.
Gulnoza Umirova suhbatlashdi.